سعدى شاعر نيز با كاروان مزبور از كاشغر ديدار كرد « 1 » . در آغاز قرن سيزدهم ميلادى ( هفتم هجرى ) تجارت از طريق خشكى با چين اهميت بيشترى - بيش از پيش - احراز كرد ، زيرا كه بازرگانى از راه دريا بر اثر تصادفاتى دشوار شده بوده ، به اين معنى كه ميان صاحبان دو بندرگاه خليج فارس يعنى صاحبان هرمز و كيش ، اختلاف و نزاع در گرفته بود و هريك از اين دو تن به وسايل گوناگون مانع مىشد كه تجار از بندرگاه آن ديگر آغاز سفر كند « 2 » . از ديگر سو ، پس از لشكركشيهاى محمد به سرزمين قپچاق و الحاق بخش شمالى هفت آب به امپراطورى مغول ، قلمرو دولت خوارزمشاه بلاواسطه هم مرز كشور چنگيز خان گشت و ضمنا هر دو فاتح ، و به ويژه چنگيز ، مراقب استقرار امنيت در متصرفات خويش بودند . در چنين شرايطى بازرگانان متصرفات محمد خوارزمشاه ، بالطبع ، مىبايست بكوشند كه از طريق شمال در مغولستان رخنه كنند ، يعنى تركستان شرقى را كه به كوچلك تعلق داشت دور - بزنند . جوينى اطلاعات مبسوطى دربارهء اين كاروان بدست مىدهد « 3 » . در رأس كاروان سه بازرگان به اسامى احمد خجندى و « پسر امير حسين ( يا

--> ( 1 ) - « گلستان » ، V ، 16 ، ترجمهء خولموگوروف ، 224 - 222 . متن ، رجوع شود به چاپ سمله 128 - 127 ( چاپ عليوف ، متن 323 و بعد ؛ ترجمه ، 160 - 161 ) . [ موضوع شركت سعدى در اين كاروان محل ترديد است ] ( 2 ) - ابن اثير ، چاپ تورنبرگ ، XII ، 199 . ( 3 ) - داستان اين واقعه در منتخبات شفر مندرج است : ( sq 106 Schefer , « Chrestomatie Persane » , t . II , p ) رجوع شود نيز : sq 204 . d'Ohsson , « Histoire des Mongols » , t . I , P .